Ushbu sahifadagi yozuv «Baxshichilik sanʼati» deb nomlanadi. YUNESKO uni YouTube platformasidagi rasmiy kanalida eʼlon qilgan. Yozuv tanishtiradigan anʼana YUNESKOning Insoniyat nomoddiy madaniy merosi reprezentativ roʻyxatiga Oʻzbekiston nomidan kiritilgan.

Baxshi — kuylab hikoya qiluvchi ijrochi. Bu soʻz ham ijrochini, ham sanʼatning oʻzini, yaʼni uzun dostonlarni soz joʻrligida ijro etishni anglatadi. Bu qoʻllanmada anʼanani sodda tilda tushuntiramiz va uni qanday tinglash boʻyicha maslahat beramiz.

Baxshi nima qiladi

Bu asarlar doston deb ataladi. YUNESKO ularni afsona, rivoyat va xalq ertaklaridan oʻsib chiqqan qadimiy asarlar deb taʼriflaydi hamda dostonchilik oʻzbek va qoraqalpoq xalqlarining musiqiy va sheʼriy merosida gʻoyat muhim oʻrin tutishini qayd etadi. Ularning mavzulari har qanday tinglovchiga tanish: vatanga muhabbat, sadoqat, ishq, doʻstlik va hamjihatlik.

Baxshi dostonni yoddan, soz joʻrligida ijro etadi. YUNESKO ikki sozni tilga oladi: torli cholgʻu — doʻmbira va kamon bilan chalinadigan qoʻbiz. Baxshilar qadimiy dostonlardan tashqari oʻzlari yaratgan asarlarni ham ijro etadi.

Yodlashning oʻzi kifoya emas. YUNESKO taʼrifiga koʻra, yaxshi baxshi tinglovchini kuy bilan rom etishi, voqeani qiziqarli va oʻziga xos tarzda hikoya qilishi, soʻz oʻyinlari, maqol va iboralardan mohirona foydalanishi kerak. Bu sanʼat oilada va baxshichilik maktablarida avloddan avlodga oʻtadi; anʼanaga koʻra u erkaklar ishi boʻlgan, ammo ayollar ham uni ijro etadi.

Qanday tinglash kerak

Ovoz bilan soz ishni qanday boʻlishayotganiga quloq soling. Soz qachon yolgʻiz yangrashini, qachon ovozga joʻr boʻlishini va ijrochi qachon hikoyadan kuylashga oʻtishini payqang. Voqea qayerda shiddat olib, qayerda tinishini eshitish uchun syujetni toʻliq kuzatib borish shart emas.

Bu sanʼat qayerda yashashini ham unutmang. YUNESKO qayd etishicha, baxshilar oilaviy marosimlar, bayramlar va mahalliy sayillarning aziz mehmonidir, demak, doston sukunat uchun emas, tinglovchilar bilan toʻla davra uchun moʻljallangan. Yozuv ovozni yetkazadi, uning atrofidagi davrani esa tasavvur qilishga toʻgʻri keladi.