Qadimiy Oʻzbekiston haqida gap ketganda uch nom albatta tilga olinadi: Samarqand, Buxoro va Xiva. Har biri savdo tufayli boyigan, har biri tarixiy qiyofasining katta qismini saqlab qolgan va har birining eski mahallalarini piyoda aylanib chiqish mumkin. Ushbu qoʻllanmada bu shaharlarni nima yuksaltirgani va bugun mehmon u yerda nimalarni koʻrishi haqida soʻz boradi.

Uchala shahar ham YUNESKOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan. Samarqand madaniyatlar chorrahasi sifatida, Buxoro tarixiy markazi bilan, Xiva esa devor bilan oʻralgan ichki shahri — Ichan qalʼa bilan roʻyxatdan oʻrin olgan. Bular faqat muzey emas: yodgorliklar orasida odamlar yashaydi, savdo qiladi va ibodat qiladi.

Savdo yoʻllari bu shaharlarni qanday yuksaltirdi

Koʻp asrlar davomida karvonlar Xitoy, Hindiston, Eron va Oʻrta yer dengizi oraligʻida quruqlik orqali mol tashigan. Ular yurgan yoʻllar tarmogʻi bugun Buyuk ipak yoʻli deb ataladi, holbuki ipak bu yoʻlda sotilgan mollarning faqat bir turi edi. Markaziy Osiyo ana shu tarmoqning oʻrtasida joylashgan.

Bu yerlarning katta qismi choʻl va quruq dashtdan iborat, shuning uchun yoʻlovchilar bir vohadan ikkinchisiga qarab yurgan. Suvi, oziq-ovqati va xavfsiz qoʻnalgʻasi bor shaharlar tabiiy toʻxtash joyiga aylangan. Savdogarlar karvonsaroylarda dam olgan, yukining bir qismini bozorda sotgan va yoʻl uchun mahalliy mollardan xarid qilgan.

Samarqand va Buxoro Zarafshon daryosi suvidan bahra olib yuksalgan, Xiva esa Amudaryoning quyi oqimi yaqinidagi Xorazm vohasida joylashgan. Suv dehqonchilikka imkon bergan, dehqonchilik esa bozorlarni toʻydirgan. Savdodan kelgan boylik bugun sayyohlar tomosha qiladigan masjid, madrasa va bozorlarni qurishga yordam bergan.

Samarqand: Registon va uning atrofi

Samarqandning yuragi — Registon, uch tomondan madrasalar bilan oʻralgan keng maydon. Uning nomi qumli joy degan maʼnoni anglatadi. Baland peshtoqlar, gumbazlar va devorlar asosan koʻk tusdagi sirli koshinlar bilan qoplangan, ularga naqsh va yozuvlar ishlangan.

Bu yerga ikki marta kelgan maʼqul: bir marta ertalabki yorugʻlikda, bir marta kechga yaqin, chunki ranglar kun davomida oʻzgarib turadi. Eski shaharning boshqa qismida mehmon bosh bozor yonidagi katta jome masjidini va tepalik yonbagʻri boʻylab koʻtarilgan koshinkor maqbaralar yoʻlagini koʻradi. Bozorning oʻzi esa mahalliy non va quritilgan mevalarni tatib koʻrish uchun qulay joy.

Buxoro: qiyofasini saqlagan markaz

Buxoroning tarixiy markazida eski koʻchalar tartibi saqlanib qolgan, binolarining koʻpi esa naqsh hosil qilib terilgan oddiy pishiq gʻishtdan qurilgan. Eng mashhur majmua — Poyi Kalon: bu yerda baland minora maydonning ikki tomonida bir-biriga yuzma-yuz turgan katta masjid va madrasa yonida qad koʻtargan. Minora eski shaharning koʻp joyidan koʻrinib turadi.

Yaqin orada eski bozor koʻchalari kesishgan joylar ustiga qurilgan savdo gumbazlari — toqlar joylashgan. Ularning har biri bir vaqtlar maʼlum bir kasb egalariga, masalan zargarlar, telpakfurushlar yoki sarroflarga tegishli boʻlgan, hozir ham ularning ichi doʻkonlarga toʻla. Bir toqdan ikkinchisiga yurib oʻtish — bozor shahri qanday ishlaganini tushunishning eng oson yoʻli.

Xiva: devor ichidagi shahar

Xiva — uch shahar ichida eng ixchami. Uning ichki shahri, Ichan qalʼa, xom gʻishtdan koʻtarilgan baland devor bilan oʻralgan, ichkariga darvozalar orqali kiriladi. Devor ichida madrasalar, masjidlar, minoralar va sobiq saroylar tor koʻchalar boʻylab bir-biriga yaqin joylashgan.

Ikki yodgorlikni eslab qolish oson. Biri — Kalta Minor: sirli koshin bilan qoplangan yoʻgʻon minora, u moʻljallangan balandlikka yetkazilmay qolgan; ikkinchisi — Juma masjidi, uning tomi qator-qator oʻymakor yogʻoch ustunlarga tayanadi. Devor ustidagi yoki minoradagi tomosha maydonchasidan butun shahar kaftdagidek koʻrinadi, ayniqsa kun botishiga yaqin.

Amaliy maslahatlar: fasl, poyezd, hunar va odob

Eng qulay fasllar — bahor va kuz: havo moʻtadil, uzoq sayr qilish uchun mos. Yoz issiq va quruq keladi, shu sababli tomoshani erta tongda va kechki payt qilgan yaxshi. Qish sovuq, lekin sokin: yodgorliklar oldida odam kamroq boʻladi.

Shaharlar orasida temir yoʻl orqali yurish qulay, safar odatda Toshkentdan boshlanadi. Tezyurar kunduzgi poyezdlar poytaxtni Samarqand bilan bogʻlaydi va Buxorogacha davom etadi. Xiva ancha uzoqda, Buxorodan shimoli-gʻarbda, choʻlning narigi tomonida joylashgan; u yerga ham poyezd qatnaydi, biroq yoʻl uzoq, uni koʻpincha tungi poyezdda bosib oʻtishadi. Qatnov jadvali oʻzgarib turadi, shuning uchun reja tuzishdan oldin uni tekshirib oling.

Hunarmandlar ustaxonalari ham sayohatning bir qismi. Kulollar oʻsimliksimon va geometrik naqshli sirli idishlar yasaydi, kashtachilar soʻzana deb ataladigan yirik bezakli matolarni tikadi, yogʻoch oʻymakorlari esa eshik, ustun va kichik qutichalarga naqsh soladi. Ish ustidagi ustani suratga olishdan oldin ruxsat soʻrang; qoʻlda yasalgan buyum koʻp vaqt talab qilishini, bu esa narxida aks etishini unutmang.

Koʻplab yodgorliklar hozir ham ibodat yoki ziyorat joyi boʻlib xizmat qiladi. Odmi kiyining, yelka va tizzalaringiz yopiq boʻlsin, boshqalar poyabzalini yechgan joyda siz ham yeching va past ovozda gaplashing. Namoz oʻqiyotgan kishilarning oldidan oʻtmang, ibodat qilayotganlarni suratga olishdan avval ruxsat soʻrang.