Markaziy Osiyoning katta qismi qurgʻoqchil hudud. Tekisliklarda yomgʻir kam yogʻadi, yoz uzoq va issiq keladi, ekinlar faqat yogʻin suvi bilan yetilmaydi. Daryo vodiylari va vohalarda ekinlarning koʻpi dalaga suv olib kelingani uchungina oʻsadi.

Bu suv uzoqdan, baland togʻlardan boshlanadi va egatga yetguncha daryo, suv ombori va kanallar orqali uzun yoʻl bosadi. Ushbu maqolada shu yoʻlni kuzatamiz va suvni taqsimlash nega hech qachon oson boʻlmasligini tushuntiramiz.

Togʻlardan boshlanadigan ikki daryo

Mintaqadagi sugʻorish suvining katta qismini ikki yirik daryo — Amudaryo va Sirdaryo beradi. Amudaryo Pomir va unga tutash togʻlardan suv yigʻadi, ikki daryoning sersuvrogʻi ham shu. Oqimining bir qismida u Afgʻonistonning shimoliy chegarasi boʻylab oʻtadi, soʻng Turkmaniston va Oʻzbekiston hududidan oqadi.

Sirdaryo Tyanshan togʻlaridan boshlanadi. U aholi zich yashaydigan dehqonchilik oʻlkasi — Fargʻona vodiysini kesib oʻtadi, keyin Qozogʻiston hududidan oqadi. Ikkala daryo ham Orol dengizi tomon yoʻl oladi.

Bu daryolar tekislikka yogʻadigan yomgʻirga deyarli bogʻliq emas. Ularni sovuq oylarda togʻlarda toʻplangan qor va iliq oylarda eriydigan muzliklar toʻyintiradi. Shu sababli suv bahor oxiri va yozda, yaʼni dalalarga suv eng kerak paytda koʻpayadi.

Muzliklar sekin sarflanadigan zaxira vazifasini bajaradi: qor erib boʻlgan issiq va quruq davrda ham suv beradi. Iqlim isishi bilan bu togʻlardagi koʻplab muzliklar chekinmoqda, natijada ushbu zaxira vaqt oʻtishi bilan ishonchsizroq boʻlib bormoqda.

Qishda elektr, yozda sugʻorish

Daryolarning yuqori qismidagi togʻli davlatlar — Qirgʻiziston va Tojikistonda tik vodiylar toʻgʻon qurish uchun qulay. Ular suvdan elektr energiyasi olishda foydalanadi, elektr esa eng koʻp qishda, uylarni isitish va yoritish zarur boʻlganda kerak. Qishda suvni turbinalar orqali oʻtkazish suv omborlaridagi zaxirani kamaytiradi.

Quyi oqimdagi davlatlar — Oʻzbekiston, Turkmaniston va Qozogʻistonda keng tekisliklar va katta sugʻoriladigan maydonlar bor. Ularga suv omborlari qishda toʻlib, suv yozda, ekin oʻsadigan mavsumda qoʻyib berilgani maʼqul. Qishda qoʻyib yuborilgan suvni dalada ishlatib boʻlmaydi, u daryoning quyi qismida toshqinga ham sabab boʻlishi mumkin.

Bu yerda hech bir tomon nohaq emas: bir xil suv bir vaqtning oʻzida ikki vazifani bajara olmaydi, xolos. Shuning uchun havza davlatlari suv qoʻyib berishni qoʻshma tuzilmalar va bitimlar orqali muvofiqlashtiradi, suv va energetika masalalari esa koʻpincha birga muhokama qilinadi.

Kanallar va sugʻoriladigan dalalar

Suv daryodan magistral kanallarga, ulardan kichikroq ariqlarga va nihoyat dala chetidagi egatlarga taraladi. Bu yerda sugʻorish juda qadimiy: voha dehqonlari zamonaviy texnika paydo boʻlishidan ancha oldin kanal qazigan. Sovet davrida kanallar tarmogʻi asosan paxta yetishtirish uchun ancha kengaytirilgan.

Asosiy sugʻoriladigan ekinlar qatoriga paxta va bugʻdoy kiradi, ular yonida sholi, sabzavot, meva va yem-xashak ekinlari yetishtiriladi. Suvning koʻp qismi yoʻlda yoʻqoladi: qoplamasiz tuproq kanallardan suv yerga singib ketadi, ochiq suv esa issiqda bugʻlanadi. Dalaga ortiqcha suv berilsa, sizot suvlari koʻtariladi va tuproqda tuz toʻplanadi, bu esa hosilni kamaytiradi.

Orol dengiziga nima boʻldi

Qozogʻiston va Oʻzbekiston chegarasida joylashgan Orol dengizi bir paytlar dunyodagi eng katta koʻllardan biri edi. Undan suv oqib chiqmaydi, shuning uchun sathi ikki daryo olib kelgan suvga bogʻliq boʻlgan. Daryo suvi dalalarni sugʻorish uchun tobora koʻproq olinavergach, koʻlga juda kam suv yetib bordi va u qisqardi.

Dengiz alohida suv havzalariga boʻlinib ketdi, sobiq tubining katta qismi esa shoʻr choʻlga aylandi. Baliqchilar shaharlari qirgʻoqdan uzoqda qoldi, shamol endi qurigan tubdan tuz va chang koʻtaradi. Qozogʻistondagi toʻgʻon kichikroq shimoliy qismning maʼlum darajada tiklanishiga yordam berdi, qurigan tubga esa tuproqni ushlab turish uchun chidamli choʻl butalari ekilmoqda.

Suvni tejash yoʻllari

Xuddi shu hosilni kamroq suv bilan ham olish mumkin. Tomchilatib sugʻorishda suv quvurchalar orqali toʻgʻri ildizga beriladi, shuning uchun bugʻlanishga kam suv ketadi. Kanallarni beton yoki boshqa suv oʻtkazmaydigan material bilan qoplash singib ketishni kamaytiradi, dalani tekislash suvning bir tekis taralishiga yordam beradi, kamroq suv talab qiladigan ekinlarni tanlash esa daryolarga tushadigan yukni yengillatadi.

Xonadonlarning ham hissasi bor. Tomchilayotgan jumrak va sizayotgan quvurlarni tuzating, suvni bekorga oqizib qoʻymang, tomorqani esa erta tongda yoki kechqurun, suv kamroq bugʻlanadigan paytda sugʻoring. Hovlini shlangdan suv sepib emas, supurib tozalang, ichimlik suvini koʻchaga sepishga emas, ichishga ishlating.

Bu choralarning hech biri yolgʻiz oʻzi katta oʻzgarish yasamaydi. Biroq koʻplab xoʻjalik va xonadonlarda takrorlansa, ular birgalikda quyi oqimda yashovchilar uchun daryoda qancha suv qolishini belgilaydi.